Το άγχος των πανελληνίων εξετάσεων

Παξινός Θεόδωρος

Ψυχολόγος Msc. – Ψυχοθεραπευτής C.B.T και C.A.T.

 

Το άγχος των πανελληνίων εξετάσεων: Τρόποι αντιμετώπισης.

Το άγχος των εξετάσεων αναφέρεται στην έντονη ανησυχία που βιώνουν οι μαθητές, η οποία επηρεάζει την επίδοση τους και συνδέεται κυρίως με το φόβο της «αποτυχίας». Το ποσοστό των μαθητών, σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, που εκδηλώνουν κάποια μορφή άγχους εξετάσεων ανέρχεται περίπου στο 40%. Το άγχος αυτό παρουσιάζεται σε μεγαλύτερη ένταση την περίοδο των εξετάσεων. Σε αρκετές όμως περιπτώσεις, οι αγχώδεις εκδηλώσεις είναι εμφανείς και κατά την περίοδο της προετοιμασίας αλλά και μετά το πέρας των πανελληνίων. Είναι σημαντικό, λοιπόν, να συνειδητοποιήσουμε τι είναι αυτό που τροφοδοτεί αυτά τα υψηλά ποσοστά άγχους και με ποιο τρόπο μπορεί το παιδί να τα διαχειριστεί.

Η παρουσία υψηλών επιπέδου άγχους λειτουργεί ανασταλτικά στην διαδικασία μάθησης προκαλώντας μια σειρά από σωματικές, συναισθηματικές, συμπεριφορικές και γνωστικές αντιδράσεις. Συγκεκριμένα, ο μαθητής μπορεί να έχει έντονη εφίδρωση, τρόμο άκρων, πονοκέφαλο, δύσπνοια, αίσθημα ζάλης, κρίση πανικού. Τα συναισθήματα του μπορεί να σχετίζονται με την απογοήτευση, το φόβο, την απελπισία ενώ παράλληλα, να είναι νευρικός, θυμωμένος. Οι σκέψεις του είναι συνήθως αρνητικές και θέτουν το παιδί σε διάφορες λανθασμένες διεργασίες αναφορικά με τον εαυτό, τους άλλους και το μέλλον του. Ο αγχωμένος μαθητής νιώθει ότι δεν μπορεί να συγκεντρωθεί, το μυαλό του έχει κολλήσει, δεν θυμάται αυτά που διαβάζει παρά το χρόνο και τον κόπο που καταβάλει. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι εύκολο να συγκρίνει τον εαυτό του με τους άλλους και να βγάλει λανθασμένα και αόριστα συμπεράσματα αναφορικά στη δική του επίδοση του και των άλλων: «αυτός θα αριστεύσει ενώ εγώ θα αποτύχω, αυτός είναι έξυπνος γιατί διαβάζει λιγότερο ενώ εγώ θέλω πολύ ώρα για να κατανοήσω μια άσκηση, αυτός θα περάσει τις εξετάσεις ενώ εγώ θα αποτύχω, οι γονείς μου θα ντρέπονται για μένα, θα καταστραφεί η ζωή μου». Γίνεται αντιληπτό ότι, η όλη διαδικασία των εξετάσεων κατανοείται μέσα από ένα καταστροφικό φίλτρο. Ο μαθητής με αγχώδεις εκδηλώσεις αναμοχλεύει και χρησιμοποιεί ό, τι δεν θεωρείται επιτυχημένο για να δομήσει την πιθανή «αποτυχία». Στην ουσία η εξέταση, το διαγώνισμα είναι μια «δίκη» στην οποία κρίνεται ο μαθητής για τις αδυναμίες του και όχι για τις δεξιότητες του. Παράλληλα, ο ίδιος είναι σε θέση «κατηγορούμενου» που πρέπει να πείσει ότι αξίζει, διαφορετικά καταστρέφεται το μέλλον του.

Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμα και η αντίληψη που διαμορφώνει ο μαθητής αναφορικά στην προετοιμασία του είναι σε θέση να λειτουργήσει ανασταλτικά στην όλη του προσπάθεια. Συγκεκριμένα σκέψεις όπως: «όλη η προσπάθεια μου θα πάει χαμένη, δεν αρκεί το διάβασμα μου πρέπει να διαβάσω περισσότερες ώρες γιατί μόνο τότε θα δικαιωθώ, δεν πρέπει να κάνω διάλλειμα γιατί μετά αν δεν περάσω θα λένε ότι δεν διάβαζα αρκετά». Οι αντιλήψεις αυτές που σε αρκετές περιπτώσεις είναι πιο πυρηνικές και εμποτισμένες με ενοχικά και αυτοκατηγορικά στοιχεία συνθέτουν το φαύλο κύκλο του άγχους με τον οποίο ο μαθητής πορεύεται πριν- κατά και μετά τις εξετάσεις. Άλλες φορές αυτός είναι πιο έντονος και παραλύει το παιδί και άλλες φορές απλά υπάρχει και λειτουργεί αυτοματοποιημένα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αντιλήψεις των μαθητών με αγχώδεις εκδηλώσεις δεν αναφέρονται μόνο στην διαδικασία της εξέτασης αλλά και στον τρόπο που έχουν «μυθοποιήσει» την επιτυχία. Σε πολλές περιπτώσεις, η επιτυχημένη επίδοση στις εξετάσεις και η είσοδο στη σχολή ικανοποιεί βαθύτερες ατομικές συναισθηματικές ανάγκες του μαθητή και των οικείων του. Συνεπώς, η επιτυχία στις πανελλήνιες συνδέεται με την προσωπική αξιοσύνη, την αποδοχή, την καθιέρωση, την αναγνώριση, ακόμα και της απόδειξης της αγάπης προς τους άλλους. Όταν όλα αυτά έχουν υπερ-επενδυθεί γύρω από ένα διαγώνισμα και η πιθανή αποτυχία είναι τόσο απειλητική που μπορεί ανά πάσα στιγμή να οδηγήσει σε αύξηση του άγχους και σε έναν ακόμα στροβιλισμό του φαύλου κύκλου.

Η αντιμετώπιση του άγχους των εξετάσεων

Οι συμβουλές και οι τεχνικές αντιμετώπισης του άγχους εξετάσεων δεν έχουν μαγικό χαρακτήρα και πολλές από αυτές μπορεί να εφαρμόζονται ήδη από τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς των μαθητών. Η διαφορά όμως, είναι ότι αυτές πρέπει να έχουν συστηματικότητα και συνέπεια προκειμένου να υπάρξουν αποτελέσματα. Επιπλέον, να λειτουργούν με γνώμονα τη συνεχή υποστήριξη του μαθητή και να μην επιχειρούν με σπασμωδικές κινήσεις να μειώσουν το φόβο, το άγχος ή να εξαλείψουν τις αρνητικές σκέψεις.

Το παιδί μπορεί σίγουρα να βοηθηθεί μέσα από την εκμάθηση τεχνικών μελέτης και μάθησης (όπως τακτικές επαναλήψεις, οργανωμένη μελέτη, σωστή διατροφή, ξεκούραση) με τις οποίες μπορεί να μειώσει το άγχος του αναφορικά με την προετοιμασία της ύλης, να έχει την αίσθηση ότι ελέγχει τη διαδικασία και μπορεί να αντιμετωπίσει την πρόκληση. Σημαντικό είναι το παιδί να λαμβάνει υποστήριξη ώστε να νιώθει αυτοπεποίθηση και οι σκέψεις του να μην αποκτούν διπολικό χαρακτήρα: είτε επιτυχία (αποδοχή, αγάπη, καταξίωση) είτε αποτυχία (ντροπή, απόρριψη, καταστροφή). Ιδιαίτερο ρόλο σε αυτό το σημείο είναι η στάση των γονέων αναφορικά στη μαθησιακή πορεία των παιδιών τους. Πολλές φορές, ο τρόπος αντίληψης της εξέτασης από τη μεριά των μαθητών προσδιορίζεται από τα λεκτικά και μη λεκτικά μηνύματα των γονέων τους. Δηλαδή, ένας αγχωμένος γονέας αναφορικά με την επίδοση του παιδιού του, έχει σίγουρα επίδραση στην ψυχολογία του. Πολύ απλά αυτό το γονεικό άγχος μπορεί να μεταφραστεί από το παιδί είτε ως ανάγκη για επιτυχία (άρα η μητέρα δεν θα έχει άγχος, δε θα φοβάται), είτε ως φόβο αποτυχίας (άρα άγχος, στεναχώρια μητέρας, ντροπή κ.α.).

Οι σκέψεις αυτές και οι αντιλήψεις δεν δομούνται από τη μια στιγμή στην άλλη και γι’ αυτό χρειάζεται η συστηματική επικοινωνία των παιδιών με τους γονείς τους ώστε οι δεύτεροι να μπορέσουν να τις αντιληφθούν και να τις αναπλαισιώσουν με ένα πιο λειτουργικό τρόπο. Η μείωση της ανησυχίας μέσα από την αποφόρτιση αυτών των αρνητικών σκέψεων και η ενθάρρυνση των μαθητών για μελέτη και συμμετοχή στη διαδικασία της εξέτασης (χωρίς να εστιάζουν στον τέλειο βαθμό) σίγουρα θα έχει βοηθητικό ρόλο στις γνωστικές τους διεργασίες που έχουν να κάνουν με τη μάθηση, τη μνήμη και τη συγκέντρωση. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και η προσπάθεια αμφισβήτησης των αρνητικών σκέψεων κάτι που μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να αντιληφθούν την πραγματικότητα ενάντια στο φόβο και την ανησυχία τους. Για παράδειγμα: «Σίγουρα θα αποτύχω, δε θα γράψω τίποτα στο διαγώνισμα - Πως είσαι τόσο σίγουρος; Στα τελευταία διαγωνίσματα έχεις πάει πολύ καλά, τι είναι πιο πιθανό να συμβεί όταν είσαι διαβασμένος;».

Σημειώνεται ότι, δεν είναι αναγκαία η υπερβολική ενθάρρυνση καθώς είναι σε θέση να δημιουργήσει περισσότερο άγχος και πίεση στο παιδί. Κάτι τέτοιο επιφέρει μεγαλύτερη πίεση στο να επιβεβαιώσει τις αντιλήψεις των γονέων και τις προσδοκίες τους. Η ενθάρρυνση είναι σημαντικό να κινείται στα όρια που γίνονται αντιληπτά από το παιδί ώστε να νιώθει ότι διατηρεί τον έλεγχο της κατάστασης και να μειώνει το άγχος του. Επιπλέον, οι γονείς δεν θα πρέπει να μεταβιβάζουν το δικό τους άγχος στο παιδί ή τις δικές τους προσδοκίες. Θα πρέπει να είναι δίπλα τους ώστε να μπορούν να τους εκμυστηρευτούν τους φόβους τους και τις ανησυχίες τους. Τέλος είναι σημαντικό οι γονείς να αντιλαμβάνονται ότι τα παιδιά τους δίνουν εξετάσεις όχι οι ίδιοι. Η έκφραση: «δίνουμε εξετάσεις» είναι μια λανθασμένη αντίληψη της κατάστασης και απλά επιφέρει πρόσθετο άγχος στο παιδί- σαν να δίνει για 3-4 άτομα και όχι για τον εαυτό του.

Για συμβουλευτική και ζητήματα διαχείρισης άγχους μπορείτε να επικοινωνήστε στο 6977932533, Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε., επισκεφθείτε και την ιστοσελίδα μου: www.psychoscopio.gr